Thị trường lao động đang thay đổi theo hướng ưu tiên những nhân sự có thể đảm nhiệm nhiều vai trò thay vì chỉ làm tốt một công việc.
Khi trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng ngày càng rộng rãi, doanh nghiệp không chỉ cần người có chuyên môn mà còn yêu cầu khả năng sử dụng các công cụ công nghệ để nâng cao hiệu quả công việc. Năng lực chuyên môn kết hợp với kỹ năng AI đang trở thành yếu tố quyết định khả năng thích nghi và duy trì vị trí của người lao động.
Xu hướng này cũng làm thay đổi tiêu chí tuyển dụng của nhiều doanh nghiệp. Thay vì tìm kiếm những nhân sự chỉ giỏi một chuyên môn, các tổ chức ngày càng ưu tiên “hồ sơ năng lực hỗn hợp” (hybrid profile), tức người lao động vừa có kinh nghiệm chuyên môn, vừa có khả năng vận hành các công cụ AI và phần mềm.
Nhấn mạnh sự thay đổi này, Tiến sĩ Huỳnh Anh Tuấn, Phó Trưởng ban Xúc tiến Thương mại và Quan hệ Quốc tế, Hội Công nghiệp Hỗ trợ TP HCM nhấn mạnh lại mệnh đề: “AI sẽ không thay thế công việc, nhưng những người sử dụng AI sẽ thay thế những người không sử dụng AI”. Từ góc độ quản trị doanh nghiệp, Tiến sĩ Alex Liu, Giám đốc Chương trình Sản xuất Tiên tiến Châu Á, ASTM International cũng đưa ra cảnh báo đối với nhóm nhân viên không sẵn sàng tiếp cận công nghệ: “Nếu nhân viên không biết cách sử dụng AI thì gần như vô dụng, và nếu họ không sẵn lòng học hỏi thì sẽ mất việc”.
Theo các chuyên gia, sự thay đổi này xuất phát từ áp lực nâng cao năng suất khi AI ngày càng đảm nhận nhiều công việc lặp lại. Bà Nguyễn Dạ Quyên, Giám đốc CEL, Đồng sáng lập Vietnam Supply Chain dẫn số liệu dự báo từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới: “Trong 2 đến 3 năm tới, 40% lực lượng lao động trực tiếp sẽ cần phải đào tạo lại và nâng cao tay nghề”. Bà cũng cho rằng tương lai việc làm sẽ được phân chia thành ba nhóm: “Một phần ba công việc hiện nay sẽ do con người thực hiện, một phần ba do máy móc thực hiện, và một phần ba còn lại sẽ được máy móc phối hợp với con người làm nốt”.
Khi AI giúp rút ngắn thời gian xử lý, kỳ vọng dành cho người lao động cũng thay đổi. Tiến sĩ Huỳnh Anh Tuấn lấy ví dụ: “Trước đây nếu tôi muốn đọc một tài liệu dài 200, 300 hoặc thậm chí 500 trang, tôi phải mất một tháng. Nhưng bây giờ với sự hỗ trợ của AI, tôi có thể tóm tắt nó trong vài phút”. Việc doanh nghiệp đầu tư vào AI cũng đồng nghĩa với việc nhân viên phải xử lý nhiều đầu việc hơn. Tiến sĩ Alex Liu cho biết: “Tôi chi khoảng 18.000 đô la Mỹ cho các token AI mỗi tháng”. Ông đồng thời lý giải: “Với AI, nhân viên của tôi có nhiều việc phải làm hơn”.
Để thích ứng với cách làm việc mới, nhiều doanh nghiệp đang thiết kế lại vai trò của nhân sự theo hướng kết hợp giữa con người và công nghệ. Bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền, Tổng Giám đốc ABB Việt Nam cho biết: “Máy móc sẽ đảm nhận các thao tác lặp đi lặp lại mang giá trị thấp. Cơ cấu công việc được thiết kế lại, nhằm đảm bảo con người sẽ xử lý việc giải quyết vấn đề, giám sát hoạt động của hệ thống và cả việc tối ưu hóa những gì vẫn còn thất thoát”.
Theo bà, sự thay đổi này cũng kéo theo những yêu cầu mới trong tuyển dụng: “Với ABB, chúng tôi duy trì một hồ sơ hỗn hợp, không có vị trí cố định cho nhân sự. Bên cạnh các hoạt động vận hành thường nhật, bản thân mỗi nhân viên phải trở thành một nhà quản lý công nghệ”. Để đáp ứng mô hình nhân sự này, doanh nghiệp cũng thay đổi cách đào tạo. Thay vì chỉ hướng dẫn thao tác trực tiếp, doanh nghiệp có thể ứng dụng các công cụ số như bản sao số (digital twins) kết hợp bảng điều khiển dữ liệu trực tiếp, giúp kỹ thuật viên theo dõi, giám sát và hiểu toàn bộ hoạt động của hệ thống trước khi làm việc trên thiết bị thực tế.
Trong mô hình này, chuyên môn của con người không mất đi mà được kết hợp với AI để nâng cao hiệu quả làm việc. Ông Sơn Lê, Giám đốc Thương mại Công ty Cổ phần Vietsol chia sẻ giải pháp: “Để nhân sự lấy chuyên môn của mình đào tạo AI, sau đó dùng AI đó để làm việc của nhân sự, và lúc này nhân sự chỉ cần giám sát AI làm”. Tiến sĩ Huỳnh Anh Tuấn cũng nhận định rằng trong khi con người có thể bị ảnh hưởng bởi cảm xúc, AI có thể duy trì sự ổn định trong những công việc lặp lại. Vì vậy, người lao động sẽ dần chuyển từ trực tiếp thực hiện các tác vụ đơn giản sang quản lý, giám sát và khai thác công nghệ.
Đi cùng với đó là yêu cầu học thêm kỹ năng ngoài chuyên môn chính. Đào tạo kỹ năng chéo (cross-skilling) đang trở thành giải pháp giúp nhân sự thích ứng với môi trường làm việc mới. Tiến sĩ Alex Liu cho biết tại ASTM: “Một người ở bộ phận QC có thể học chéo để tìm hiểu về robot”. Theo ông Huỳnh Phong Phú, Giám đốc điều hành KUKA Việt Nam, quá trình tự động hóa không làm mất việc làm mà còn mở ra nhiều vị trí mới: “Rất nhiều số liệu thống kê cho thấy robot thực sự tạo ra nhiều việc làm hơn cho con người”. Những công việc như “lập trình robot, vận hành robot, bảo trì, sửa chữa và khắc phục sự cố robot” là minh chứng cho sự dịch chuyển này.
Các chuyên gia cho rằng AI không làm giảm giá trị của người lao động mà giúp họ nâng cao năng suất nếu biết khai thác đúng cách. Khi các công việc lặp lại được AI hỗ trợ xử lý, người lao động có thể đảm nhận thêm nhiều nhiệm vụ có giá trị hơn.“Khi tôi áp dụng AI vào công việc của mình, những người trong ngành sẽ bận rộn hơn trước. Tại sao? Bởi vì bây giờ với sự hỗ trợ của AI, tôi có thể làm được nhiều việc hơn, đồng nghĩa doanh nghiệp nhiều mục tiêu hơn và nhân viên nhiều việc để làm hơn”, Tiến sĩ Huỳnh Anh Tuấn chia sẻ.
