 |
| Để thoát khỏi hình ảnh “xuất khẩu nguyên liệu thô”, ngành nông nghiệp đang hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn và chế biến sâu. |
“Giá trị xanh” là thước đo mới trên bàn cân quốc tế
Trong nhiều thập kỷ, ngành nông nghiệp Việt Nam tự hào với những con số tăng trưởng ấn tượng về năng suất và diện tích. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy dư địa này đang dần thu hẹp. Theo TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên Môi trường TP. Hồ Chí Minh, tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong GDP đang giảm dần, từ 12,34% năm 2024 xuống còn 11,2% năm 2025 và dự kiến chỉ còn khoảng 10,38% trong năm 2026. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc thay đổi tư duy kinh tế, tập trung tạo ra giá trị gia tăng thay vì chỉ mở rộng sản lượng.
Đồng quan điểm, ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, chỉ ra rằng năng suất các mặt hàng chủ lực như cà phê, lúa gạo đã đạt ngưỡng rất cao. Để tăng thêm dù chỉ 1% năng suất, ngành phải đánh đổi bằng lượng lớn phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, mang lại hiệu quả kinh tế không tương xứng. Chưa kể, việc thiếu công nghệ chế biến và hạ tầng logistics khiến nông nghiệp Việt Nam thất thoát khoảng 15-20% giá trị sản phẩm sau thu hoạch.
Thị trường toàn cầu, đặc biệt là châu Âu (EU), Hoa Kỳ và Nhật Bản, đang dựng lên những rào cản kỹ thuật khắt khe liên quan đến phát thải carbon, bảo tồn đa dạng sinh học và trách nhiệm xã hội. Phát triển nông nghiệp xanh là mô hình giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để duy trì “giấy thông hành” xuất khẩu.
Để thoát khỏi hình ảnh “xuất khẩu nguyên liệu thô”, ngành nông nghiệp đang hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn và chế biến sâu. Kinh tế tuần hoàn giúp hạn chế tối đa lãng phí, biến phụ phẩm của khâu này thành nguyên liệu cho khâu khác.
Bên cạnh đó, đầu tư vào chế biến sâu và logistics là chìa khóa để kéo dài thời gian bảo quản, giảm áp lực vận chuyển và nâng cao sức cạnh tranh. Các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, do đó truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững đang trở thành những mắt xích không thể tách rời trong chuỗi giá trị.
Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ NN&MT) nhận định rằng từ năm 2025, xu hướng cạnh tranh đã chuyển hẳn sang “giá trị xanh”. Các sản phẩm đạt chứng nhận hữu cơ, bền vững hoặc phát thải thấp thường có giá bán cao hơn từ 10-25% so với sản phẩm truyền thống, phản ánh sự thay đổi mạnh mẽ trong hành vi tiêu dùng toàn cầu.
Minh chứng rõ nét nhất là lô hàng “Gạo Việt xanh phát thải thấp” xuất khẩu sang Nhật Bản năm 2025. Việc thâm nhập thành công thị trường này cho thấy nông sản Việt hoàn toàn có thể đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe về giảm phát thải và truy xuất nguồn gốc, thay vì chỉ dựa vào lợi thế giá rẻ.
Kinh tế tuần hoàn và chế biến sâu: Mắt xích gia tăng giá trị
Trong các nguồn phát thải nông nghiệp, canh tác lúa nước theo phương pháp truyền thống là tác nhân chính tạo ra khí mê-tan là loại khí nhà kính mạnh gấp nhiều lần CO2.
Bộ NN&MT đã xây dựng Đề án sản xuất trồng trọt giảm phát thải, đề án đã xác định 5 loại cây trồng ưu tiên là lúa, cà phê, chuối, sắn và mía do có diện tích lớn và hệ số phát thải cao. Việc dán nhãn chứng nhận giảm phát thải sẽ giúp khẳng định uy tín và thương hiệu của nông sản Việt Nam trên bản đồ thế giới. Tuy nhiên, để làm được điều này, yêu cầu cấp thiết là phải xây dựng hệ thống giám sát, báo cáo và thẩm định (MRV) minh bạch, phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế.
Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, cho biết nhiều tập đoàn lớn trong lĩnh vực lương thực, thủy sản và cà phê đã công bố lộ trình giảm phát thải carbon, đồng thời ứng dụng công nghệ số để quản lý vùng nguyên liệu một cách minh bạch.
Trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng khắt khe với các tiêu chuẩn về chất lượng và bảo vệ môi trường, ngành nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải chuyển đổi từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu và ứng dụng công nghệ cao. Việc kết hợp giữa đặc sản địa phương với quy trình sản xuất hiện đại không chỉ giúp giảm tổn thất sau thu hoạch mà còn mở ra dư địa tăng trưởng khổng lồ, biến những sản vật bình dị thành những mặt hàng giá trị cao trên bản đồ thế giới.
Thực tế tại An Giang đã minh chứng hiệu quả của hướng đi này. Ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh An Giang, cho biết tỉnh đã phê duyệt vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, giảm phát thải phù hợp với định hướng chung của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Ông Hiệp khẳng định khi thể chế hoàn thiện, ngành nông nghiệp sẽ hướng tới việc “trả tín chỉ carbon cho bà con nông dân”, tạo thêm nguồn thu nhập mới từ sản xuất xanh.
Theo ông Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, việc thay đổi tư duy trong đào tạo, tập huấn cũng rất quan trọng. Cần chuyển dịch từ dạy kỹ thuật nuôi trồng thuần túy sang quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và sản xuất hàng hóa theo tiêu chuẩn VietGAP để đáp ứng nhu cầu thực tiễn của thị trường.
Hành trình chuyển đổi xanh đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên. Ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, cho rằng lợi thế cạnh tranh hiện nay không còn dựa vào điều kiện tự nhiên mà phụ thuộc vào khoa học công nghệ và khả năng tổ chức chuỗi giá trị. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế,doanh nghiệp dẫn dắt thị trường, hợp tác xã tổ chức sản xuất và người nông dân là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị.
Chính phủ Việt Nam cũng đang ưu tiên hoàn thiện cơ chế hỗ trợ nông nghiệp công nghệ cao, khuyến khích đầu tư vào hệ thống dữ liệu đất đai và chuyển đổi số. Việc xây dựng thương hiệu gắn với chỉ dẫn địa lý như cà phê Buôn Ma Thuột, vải thiều Lục Ngạn hay thanh long Bình Thuận tiếp tục được đẩy mạnh để bảo vệ uy tín sản phẩm.
Đỗ Hương
